Home Organisatie Monumenten Activiteiten Terugblik Weblinks Contact Zoeken
 



3. Burgers
Zuidhorn is nu een typisch forensendorp, maar lang was het een uitgesproken agrarische gemeenschap. In 1870 had Zuidhorn 2406 inwoners. Daarvan woonde en werkte 65% op een boerderij, 534 boeren en hun gezinsleden, 798 boerenarbeiders en 236 dienstboden. De kleine kern van het dorp lag rondom de kerk. De Gast, nu in z’n geheel een beschermd dorpsgezicht, was rond 1800 slechts een slingerend onverhard weggetje in de richting van Noordhorn zonder bebouwing. Pas toen de Friesestraatweg in het midden van de 19e eeuw werd aangelegd dwars door Zuidhorn en voorzien werd van klinkers en toen er bovendien in 1866 een spoorlijn kwam, breidde Zuidhorn zich uit. Aan weerskanten van die weg, die nu de Gast heet, werden huizen gebouwd. Zuidhorn kreeg een centrumfunctie in de regio.

In het centrum van het dorp stond hotel Addens (nu In ’t Holt). Al omstreeks 1655 stond hier een logement met de naam “Brants Hoekhuys”. Het was een belangrijke pleisterplaats voor de postkoets op de weg van Groningen naar Leeuwarden. Naast het hotel was de doorrit, waar paard en wagen naar binnen konden rijden om passagiers droog te laten uitstappen en paarden te verwisselen.
De centrumfunctie van Zuidhorn blijkt er bijvoorbeeld uit dat het Waterschap Westerkwartier, dat in 1864 werd opgericht, hier zetelde. Het kreeg onderdak in hotel Addens. In 1887 kwam daar ook het gemeentehuis nog bij. In 1909 krijg het Waterschap een eigen huisvesting en in 1914 werd er naast het hotel een nieuw gemeentehuis gebouwd (nu het Oude Raadhuis). In 1883 kwam er een kantongerecht, in 1909 een rijksbelastingkantoor en in datzelfde jaar een postkantoor. Geen van deze gebouwen zijn daarvoor nu nog in gebruik.

In het centrum van het dorp waren talloze winkeltjes. Brood, groenten en melk werden, dikwijls met hondenkarren, uitgevent. Grote transporten als turf kwamen aan per boot via het Hoendiep en de Schipsloot.
Er ontstonden nieuwe vormen van bedrijvigheid. Er kwam een sigarenfabriek, een zuivelfabriek en een stoomgrutterij. Aan het Hoendiep lag de scheepswerf Barkmeijer.

Van dit alles is nu weinig meer over maar de herinneringen blijven.

In Zuidhorn zijn verder de volgende monumenten en activiteiten te bezoeken:

Dorpskerk, Kerkstaat 18, Zuidhorn.
De ouderdom van het kerkgebouw is het best vast te stellen aan de binnenkant. De tufstenen muren, te zien achter het orgel en verder aanwezig onder het pleisterwerk van de kerk, wijzen op de oorspronkelijke bouw in de 11e eeuw. In de 15e eeuw werden de zijbeuken aan de kerk gebouwd. De ongeveer 40 meter hoge toren heeft een ingesnoerde naaldspits, die stamt uit de 17e eeuw.
De preekstoel, die dateert uit 1698, heeft een kuip uit 1649. De preekstoel heeft twee klankborden waarvan de laagste dateert uit begin 20e eeuw. Het houtsnijwerk van de preekstoel bevat familiewapens van Clant, Siccama, Meinema en Buningh. Het orgel is gebouwd in 1792 door Schnitger en Freytag. Het werd geschonken door de bewoners van de Hanckemaborg (Clant) en de Klinckemaborg (Siccama).
Tijdens Open Monumentendag zal regelmatig het prachtige orgel worden bespeeld.

Rooms-katholieke kerk, De Gast 38, Zuidhorn.
Omdat Zuidhorn centraal in het Westerkwartier lag wilde men hier een rooms-katholieke kerk bouwen. De architect was de heer Crone uit Groningen. Op 24 september 1844 werd het kerkgebouw ingezegend. Het gebouw is opgetrokken in een regionale variant van de Amsterdamse School.
Voor in de kerk staat een altaar dat gebouwd is rond het jaar 1670. Het altaar is helemaal van hout gemaakt voor een jezuïetenschuilkerk St. Jozef aan de Hoge der Aa in Groningen. Vermoedelijk is het gebouwd door een leerling van Erasmus Quellinus (Antwerpen 1584-1640). De stijl is barok. Het altaar is in witte tinten geschilderd.

Smederij Poort, Hoofdstraat 17, Zuidhorn.
Al rond 1900 was smederij Poort gevestigd in Zuidhorn. Oorspronkelijk stond de smederij op de plaats waar in 1915 het nu Oude Raadhuis werd gebouwd, vlak naast Hotel Addens.
Later is de smederij gevestigd aan de Hoofdstraat. Het huis wordt bewoond door Jaap Poort. Het is het huis waar hij geboren is. Zijn vader en grootvader waren er smid. De smederij is er nog en op Open Monumentendag zal het vuur weer worden aangemaakt.

In het pand aan de Hoofdstraat is niet alleen de oude smederij, maar ook een prachtige verzameling oldtimer brommers en auto’s. De collectie is een uit de hand gelopen hobby van Jaap Poort. Hij begon ermee in 1980, en nu wil hij zijn hobby graag aan anderen laten zien.

Fietsmuseum Garage Birza, Jellemaweg 16, Zuidhorn.
In dit unieke particuliere museum komen fiets, bedrijf en familie samen, op de plek waar 4 generaties gewoond en gewerkt hebben van smid tot rijwiel-, garage- en taxibedrijf. Het museum geeft de ontwikkeling weer van tweewielers in de loop van die jaren. Een hoge Bi, een fiets voor parachutisten, een kunststof fiets en vele andere accessoires zijn tentoongesteld.

Dineke van de Wal in het tijdschrift Stad&Lande: De verzameling is een aanrader voor iedereen die houdt van oude fietsen en techniek en het leuk vindt om op gemoedelijke wijze even terug te gaan in de tijd.