Open Monumentendag 2016

Open Monumentendag ging over Iconen en Symbolen. De opening in Aduard werd begeleid door een gregoriaans koor.
In Aduard kon men met behulp van een app wandelen langs het wonder van Aduard.

Er was een puzzeltocht langs symbolen en iconen in kerken en op begraafplaatsen.
Uitgebreid Nieuws
De Puzzeltocht

Het thema van Open Monumentendag was in 2016 Iconen en Symbolen.
Op grafstenen staan dikwijls symbolen zoals een treurwilg als personificatie van de treurende nabestaanden. Een zandloper met aan de ene kant een adelaars- en aan de andere kant een vleermuisvleugel geeft de overgang van de dag naar de nacht aan. Een geknakte roos verwijst naar het door de dood afgebroken leven.
Soms staat er op een grafsteen een wapen of een huismerk. In de tijd waarin het grootste deel van de bevolking nog niet kon lezen of schrijven werd een huismerk gebruikt om een familie of huis aan te duiden en om vee te merken. Zo’n huismerk was vaak generaties lang bij een familie in gebruik. Wapens zijn eigenlijk een deftige vorm van huismerken van adellijke of belangrijke families. Zij kennen een eigen symboliek. Wapens en huismerken werden ook gebruikt om eigendommen of giften aan de kerk te merken, zoals herenbanken of klokken.
In iedere kerk, op kerkhoven en begraafplaatsen zijn voorbeelden van symbolen te vinden. Met een aantal voorbeelden hebben wij een puzzeltocht gemaakt. Maar als u rondkijkt in kerken of op kerkhoven, vindt u er vast nog veel meer.

Aduard
De Abdijkerk in Aduard was oorspronkelijk de ziekenzaal van het grote Cisterciënzer klooster. In 1580, tijdens de strijd tussen de Spaanse en de Staatse troepen, ging het klooster in vlammen op. Maar de ziekenzaal bleef gespaard. Na de reductie van 1594 werd het gebouw als kerk in gebruik genomen. Het interieur van de kerk stamt uit de vroeg 18e eeuw in de tijd van jonker Evert Joost Lewe van Aduard. Zijn wapen staat onder andere op de herenbank links naast het wapen van zijn vrouw Cristina van Berum.
Vraag 1: Waar vindt u nog meer een wapen van Lewe van Aduard?

Den Ham
De kerk in Den Ham ligt aan de Dominee Koppiusweg, maar het is onduidelijk om welke dominee Koppius dit gaat. Frans Koppius leefde van 1809 tot 1851. Hij was dominee op Den Ham van 1833 tot aan zijn dood. Zijn graf op het kerkhof in Den Ham kent, behalve een wapen, een groot aantal symbolen, zoals een afgebroken zuil, symbool voor het einde van het aardse leven, een zandloper en een schedel, die verwijst naar de vergankelijkheid van het leven. Na zijn dood werd zijn broer dominee op Den Ham tot 1895. Ook hij ligt begraven op het kerkhof.
Vraag 2: Hoe heette de broer van Frans Koppius?
Op één van de oudste graven in de kerk van Den Ham staat een bijzonder wapen met een krab, dat verwijst naar de naam van de man, die hier begraven ligt. De man had een functie in het leger “Commis Generael van de convoyen”.
Vraag 3: Wat was de familienaam van deze man?

Den Horn
De kerk in Den Horn is gebouwd in 1863. Daarvoor stond er een kerk in Lagemeeden, gebouwd door de monniken van het Aduarder klooster. Dit kerkje kon in de 15e eeuw een belangrijk relikwie verkrijgen, een gedeelte van de arm van de heilige Margaretha.
Van Lagemeeden rest nu alleen nog het kerkhof. Daar staat sinds een paar jaar een orthodox kruis. De heilige Margaretha ofwel grootmartelares Marina is een belangrijke heilige in de Russisch-orthodoxe kerk. Vanuit de orthodoxe parochie in Groningen is er ieder jaar op 2e pinksterdag een pelgrimage naar Den Horn en Lagemeeden. In de kerk van Den Horn hangt een icoon met een afbeelding van de heilige Marina. Vraag 4: In welk jaar werd dit orthodoxe kruis op het kerkhof in Lagemeeden geplaatst?

Fransum
Het kerkje in Fransum heeft een heel bijzondere, volledig bakstenen preekstoel, de enige in Noord Nederland.
Er is een grafzerk van iemand, die woonde “TOT NIJENHUIS INT CARSPEL FRANSUM”. Op het graf staat zijn huismerk.
Vaag 5: Wie was dat?

Grijpskerk
De eerste kerk van Grijpskerk werd gesticht door Nicolaas Grijp in het begin van de 16e eeuw. In de 80 jarige oorlog werd de kerk door brand verwoest. Later werd de kerk herbouwd “IN DE TIDT DES STILLESTANTS VAN WAPENEN”. Op de gevelsteen is te zien wanneer dat was.
Vraag 6: In welk jaar werd de kerk herbouwd?
Op de kerktoren staat een windvaan van een dier. Dit is het dier dat staat in het wapen van Nicolaas Grijp. Vraag 7: Welk dier In Grijpskerk is een Joodse begraafplaats. (Als u als man deze begraafplaats betreedt, wilt u er dan om denken uw hoofd te bedekken.) Op de begraafplaats is één grafzerk met het symbool van een Sjofar. Hier ligt de persoon begraven die op Joodse hoogtijdagen op de Sjofar (ramshoorn) blies.
Vraag 8: In welk jaar stierf deze persoon?

Niehove
In de kerk van Niehove staat een grote herenbank behorende tot een boerderij in de omgeving van Niehove. De boerderij is nu een monument. Verschillende grafzerken in de kerk zijn duidelijk van belangrijke personen met een wapen. Zij waren hoveling op deze boerderij. Het gaat om Cornelis Pieters “hovelinck in syn leevent woonachtigh op ……. int carspel Nyehove” zijn vrouw Tietje IJes Feringa en hun zoon Eje Feringa.
Vraag 9: Om welke boerderij gaat het?

Noordhorn
In de kerk van Noordhorn staat een aantal fraaie herenbanken, onder andere van de families Clant en Geertsema. Het wapen op de bank van de familie Bennema uit de 17e eeuw heeft wel heel vreemde schildhouders.
Vraag 10: Wat zijn de schildhouders van het wapen van de familie Bennema?
Het snijwerk op de preekstoel is van de hand van Jan de Rijk. Op het middenpaneel ziet u een aantal vanitassymbolen, zoals knekels, een doodskop en een zandloper.
Vraag 11: Uit welk jaar stamt de preekstoel?


Oldehove
De kerk van Oldehove stamt uit de 13e eeuw. Boven in de toren zijn drie nissen gemetseld. Deze staan symbool voor 3 nonnen. Drie nonnen uit het klooster Oldehove bij de Lieve Vrouwenkerk te Leeuwarden waren met een scheepje op reis. Onderweg werden ze door stormweer overvallen. Ze werden gered door vissers uit het Ruigezand bij Oldehove. Als dank bouwde het klooster Oldehove op deze plaats de kerk.
De kerk werd in 1664 grondig verbouwd, zoals vermeld staat op de gevelsteen boven de deur. Daaronder bevinden zich een aantal wapens onder andere links boven van de familie Ripperda (ruiter te paard). De grote herenbank in de kerk heeft bijna dezelfde combinatie van wapens. De schildhouders zijn twee draken met vleugels en rode tongen.
Vraag 12: Wat zijn de schildhouders van de wapens boven de deur?
In de kerk is een gedenkplaat voor de twee broers die het Ruigezand hebben ingepolderd. De ene broer heette Douwe Teenstra. Vraag 13: Hoe heette de andere broer?

Visvliet
Het belangrijkste symbool van Visvliet is de vis, onder andere als windvaan boven op de kerktoren. De vis verwijst niet alleen naar de naam van het dorp, maar is ook symbool voor Jezus Christus. Vis, in het Grieks Ichtus, is een afkorting van Iesous Christos Theou Uios Soter (Jezus Christus, Gods Zoon, Verlosser).
In de zuidwand van het koor van de kerk in Visvliet zit een gedenksteen. Hierop wordt een roggeprijs vermeld van 7 Emder gulden per mud. Dit wijst op een hoge broodprijs in wat vermoedelijk een hongerjaar was. Daarnaast draagt de steen de naam en wapens van de heer Gerard Wiltinck van Dwingel, de dertigste abt van het Friese cisterciënzer klooster Jerusalem, beter bekend als Gerkesklooster. Visvliet is ontstaan als uithof van Gerkesklooster.
Vraag 14: Om welk jaar gaat het bij deze roggeprijs?
Bij de laatste restauratie van de kerk is nog een zeer oude grafzerk tevoorschijn gekomen. De grafzerk is van Gertrut Folkerts. Vraag 15: Uit welk jaar stamt deze grafzerk?

Zuidhorn
De borg Hanckema werd na 1600 de belangrijkste borg van Zuidhorn. Zeker toen hij in 1675 in het bezit kwam van de familie Clant. Derk Clant kocht de borg voor ƒ 25.500. De familie Clant had veel macht. Derk, evenals zijn zoon Maurits, waren lid van Gedeputeerde Staten en van de Staten-Generaal. In de kerk van Zuidhorn hangen twee rouwborden, één voor Maurits Clant en één voor zijn vrouw en nicht Bouwina Clant. Op de borden staan de wapens van vele families in Groningen. Op één van de herenbanken staat links boven het wapen van de familie Clant, drie vissen op een schuine balk. Op de andere herenbank staat links boven een wapen met een ruiter te paard met een zwaard boven zijn hoofd.
Vraag 16: Van welke familie is dit wapen?
De kleinzoon van Maurits Clant had twee dochters. Zijn jongste dochter, Josina, werd geschaakt door de legerofficier Pieter Bindervoet. Daarop werd Josina door haar vader onterfd. Maar na zijn dood in 1804 kreeg zij toch de Hanckemaborg in bezit. Zij ligt begraven op het kerkhof bij de kerk. Op haar graf de wapens van de families Clant en Bindervoet.
Vraag 17: In welk jaar stierf Josina Bindervoet, geboren Clant?

De antwoorden van de puzzeltocht zijn
1. Aduard. Waar in de kerk is het wapen van Lewe van Aduard te zien, behalve op de herenbanken: Preekstoel/grafsteen/avondmaalsbeker
2. Den Ham. Hoe heet de broer van Dominee Frans Koppius: Wibrandus Johannes
3. Den Ham. Wat is de familienaam van het graf met de krab: Crabbe
4. Den Horn. Wanneer werd het orthodoxe kruis op het kerkhof in Lagemeeden geplaatst: 2012
5. Fransum. Hoe heette de man die woonde ‘tot nijenhuis int carspel Fransum’: Pieter Jansen
6. Grijpskerk. In welk jaar werd de kerk van Grijpskerk herbouwd: 1612
7. Grijpskerk. Welk dier staat in het wapen van Nicolaas Grijp: griffioen
8. Grijpskerk. In welk jaar stierf de man die op de sjofar blies: 5678
9. Niehove. Op welke boerderij was Cornelis Pieters hoveling: Westerpama
10. Noordhorn. Wat zijn de schildhouders van het wapen van de familie Bennema: Zeepaarden
11. Noordhorn. Uit welk jaar stamt de preekstoel: 1718
12. Oldehove. Wat zijn de schildhouders van het wapen boven de buitendeur: Twee leeuwen
13. Oldehove. Hoe heette de broer van Douwe Teenstra: Aedsge
14. Visvliet. Om welk jaar gaat de roggeprijs op de steen: 1557
15. Visvliet. Uit welk jaar stamt de oudste grafzerk in de kerk: 1579
16. Zuidhorn. Van welke familie is het wapen met ruiter te paard: Ripperda
17. Zuidhorn. In welk jaar stierf Josina Bindervoet, geboren Clant: 1833